UD 10 · Corpos xeométricos

Programación de aula · 2.º Primaria · Matemáticas · Curso 2025/2026
8 sesións · 1×60' + 3×45'/semana 12 – 26 maio 2026 PE 13% · TI 87% Fase 2 SdA · Construímos CEIP Coirón-Dena

Identificación e contexto

Duración
8 sesións · ~6 h
12 – 26 maio · 1×60' + 3×45'/sem
Alumnado
2.º A · 14 alumnos/as
4 equipos Detectives da SdA9
Bloque do currículo
Sentido espacial
Bloque 3 · Decreto 155/2022 · CE3.1–CE3.8
Produto de UD
2.º panel do mural
"Os xogos tradicionais e as súas formas"

Ubicación na SdA "Xogos vs Pantalla"

A UD10 é a Fase 2 · Construímos da situación de aprendizaxe trimestral. Pregunta xeradora: «Que formas teñen os xogos tradicionais?». A clase, organizada en 4 equipos Detectives, usa o coñecemento xeométrico para construír o material do Festival de Xogos Tradicionais (vendres 19 xuño): buxainas, billardas, taboleiros de tres en raia e tangrams. Cada peza construída na UD10 será un posto do Festival na UD12.

Arranque inmediato. A S10 (Caza das formas 2D) execútase o martes 12 maio no bloque 2, o mesmo día no que pecha UD9 con a PE1 no bloque 1. Cuestión clave: a entrada non é "comezamos un tema novo" senón «agora que xa sabemos canto xogamos, imos descubrir que formas teñen eses xogos».

Conexión narrativa coa SdA

A avoa Carmela envía un segundo paquete

"Detectives, atopastes canto tempo perden as pantallas. Agora teño outra misión: os xogos da miña infancia están feitos con formas moi precisas. A buxaina ten unha forma especial que a fai xirar, a billarda ten dúas pezas que se prenden no aire, o tangram ten sete pezas que parecen tantas cousas… Sodes capaces de descubrir as formas dos xogos e construír o material para o Festival?"

A clase recibe un sobre cun obxecto sorpresa dentro (unha buxaina vella da avoa) e un encargo: en 11 sesións teñen que identificar, construír e validar o material que se usará no Festival.

Que recolle da UD9

  • Os 4 equipos Detectives seguen iguais.
  • O mural da clase xa ten o panel 1 ("Canto xogamos?"). UD10 engade o panel 2.
  • A rutina diaria de cálculo mental (sumas e restas con levada) mantense intacta: cambia o contexto (formas, caras, pezas) pero non a estrutura.
  • A conta atrás ao Festival segue actualizándose semana a semana.

Que entrega á UD11

  • Material construído (buxainas, billardas, taboleiros, tangrams): os postos do Rally e do Festival precisan obxectos físicos.
  • Bloques xeométricos comparten lóxica con agrupacións (UD11): "3 cubos = 6+6+6 caras" prepara "3 × 6 = 18".
  • O tangram con 7 pezas dá pé á táboa do 7 e ao reparto da UD12.
  • Coñecemento de simetría útil para deseñar puntuacións equilibradas no Rally.

Saberes básicos (Decreto 155/2022, Anexo II)

Bloque 3 · Sentido espacial. UD10 traballa o bloque completo en tres sub-eixes:

1 · Figuras 2D e 3D

  • Análise, comparación e descrición de obxectos e imaxes con vocabulario xeométrico básico (triángulo, cadrado, rectángulo, rombo, círculo).
  • Identificación dos seus elementos: lados, ángulos, vértices.
  • Corpos 3D: cubo, esfera, cono, cilindro, prisma. Caras, arestas, vértices.
  • Construción individual e en equipo con material reciclado, bloques, mecanos e tangram.
  • Composición e descomposición manipulativa de figuras planas para formar outras.
  • Simetrías sinxelas e compleción de figuras simétricas.

2 · Localización e croquis

  • Localización e posicións no espazo cotián a través do xogo (arriba/abaixo, diante/detrás, entre, cerca, lonxe, próximo, alonxado, ao lado).
  • Interpretación, descrición e deseño de croquis sinxelos (croquis do taboleiro, plano do patio para o Festival, esquema do tangram).
  • Itinerarios habituais con vocabulario de posición.

3 · Visualización e modelización

  • Resolución en equipo de problemas con modelos xeométricos: canta superficie ten o taboleiro? Cantas pezas caben?
  • Recoñecemento de elementos, figuras e relacións xeométricas no arte, entorno físico, xogos e planos do contorno próximo.
  • Conexión coa medida: superficie como conteo de unidades cadradas.
Decisión metodolóxica. Os saberes traballaranse sempre desde o obxecto físico ao concepto abstracto, nunca á inversa. O dado precede ao cubo, o tapón da buxaina precede ao cono, a billarda precede ao prisma. Coherente coa indicación do currículo de 1.º ciclo: "vivencia, manipulación e representación".

Fundamentación · Tarefas vivenciais e manipulativas

A xeometría en 1.º ciclo de Primaria non se aprende mirando definicións nun libro nin completando fichas: aprenderse vivindo, tocando e manipulando. Por iso a ficha icónica é sempre o peche dunha sesión, nunca o seu inicio. As ideas de aquí abaixo son transversais a toda a UD: úsanse antes de cada ficha imprimible para que o alumnado teña experiencia previa.

Marco teórico que sustenta esta UD

  • Van Hiele · Niveis de pensamento xeométrico. O alumnado de 2.º EP está entre o nivel 0 (visualización global) e o nivel 1 (análise informal de propiedades). Non se lle pode esixir definir, si describir polo que ve e toca.
  • Bruner · EIS · Tres representacións sucesivas: Enactiva (manipulación física) → Icónica (debuxo, imaxe) → Simbólica (palabra, número). Saltar á icónica sen pasar pola enactiva é unha das causas máis comúns de fracaso en xeometría.
  • Mª A. Canals · Manipulativismo galego-catalán. "Tocar antes de medir, medir antes de calcular". Importancia da conversación matemática mentres se manipula.
  • Alsina, Burgués, Fortuny · Tres espazos da xeometría: físico (entorno + corpo), conceptual (figuras e propiedades), simbólico (linguaxe). En 1.º ciclo traballamos sobre todo o físico.
  • Freudenthal · EMR · Educación Matemática Realista: matematización progresiva desde experiencias significativas (xogos tradicionais, obxectos do aula), non desde definicións abstractas.

Implicacións directas para esta UD10

  • Antes de cada ficha imprimible, 10-15 min de manipulación enactiva (corpo + obxectos).
  • Vocabulario novo introdúcese despois da experiencia, nunca antes ("isto que tocaches chámase aresta").
  • O erro trátase como información, non como fracaso (Canals): "que pensabas? por que pensaches iso?".
  • Conversación matemática sistemática nas postas en común: o alumnado verbaliza para apropiarse do concepto.
  • Non se esixen definicións formais (Van Hiele nivel 2-3 chega en 3.º-4.º EP); si descricións polas propiedades observables.
  • Coherencia coa SdA: a manipulación está sempre conectada cun xogo tradicional galego (o dado, a buxaina, a billarda, o tangram).

Catálogo de 15 tarefas vivenciais e manipulativas

Catalogadas en catro grandes vías de entrada á xeometría. As celdas indican cando usar cada tarefa dentro da UD10 (sesións nas que encaixa mellor).

A · Vivir co corpo (cinestésico)

A xeometría aprendida co corpo é a máis difícil de esquecer. Vincula propiocepción + concepto.

TarefaComo facelaSesión idónea
1. Estatuas xeométricasPor equipos, "convertirse" en figuras coas extremidades: triángulo (3 puntos no chan), cadrado (4 esquinas con 2 alumnos), círculo (rodear-se).S10, S11
2. Camiñar perimetrosCinta adhesiva no chan formando un triángulo, un cadrado e un círculo. Cada alumno camiña polo bordo dicindo en voz alta o nome dos lados/vértices.S10
3. Xogo do espelloEn parellas, un fai un movemento (man arriba, perna ao lado) e o outro o reflicte. Despois traza no aire o eixo invisible entre os dous → simetría axial corporal.S16, S18
4. Saltos do patrónMarca-se un patrón no chan (cadrado-triángulo-cadrado-triángulo). O alumnado salta seguindo a secuencia e nomea cada salto. Conecta xeometría + ritmo.S16

B · Manipular obxectos cotiáns

A xeometría está nas cousas que xa coñecen. Sacalas á luz é o noso traballo.

TarefaComo facelaSesión idónea
5. Caixa do tactoCaixa pechada cun burato. Dentro: dado, canica, cono, vaso, lapis. O alumnado mete a man, palpa, di "é un cubo / esfera / cono…" sen ver. Despois saca para confirmar.S11, S12
6. Caza fotográfica de formasPor equipos co iPad ou con debuxo: 5 minutos de "fotosafari" polo aula buscando un exemplar de cada figura. Posta en común con pantalla.S10
7. Construcións con caixas de reciclaxeCaixa de medicinas → prisma. Rolo de papel hixiénico → cilindro. Tetra-brik → prisma rectangular. Cone de cinta → cono. Clasificación libre por equipos.S11, S12
8. Buxaina coa manAntes da construción da S13: pinzar un tapón ou unha moeda entre dous dedos e facer xirar. Sentir onde está o eixo. Pregunta: "por que xira nese punto?".S12, S13

C · Manipular materiais estruturados

Materiais deseñados para concretar abstraccións matemáticas: tangram, geoplano, bloques.

TarefaComo facelaSesión idónea
9. Tangram libre10 min de exploración sen consigna: "facede o que queirades". Despois consigna leve: "agora unha figura humana". Canals: "antes da regra, a sorpresa".S15
10. Bloques lóxicos · clasificarClasificar por unha característica (cor / forma / tamaño). Despois por dúas á vez. O alumnado descobre que "cadrado pequeno" non é "cadrado grande".S10, S15
11. Geoplano e gomas"Facede un cadrado. Agora outro cadrado de tamaño distinto. Agora unha figura de 4 lados que non sexa cadrado". Descobre rombo, rectángulo, trapecio.S10, S18
12. Pezas magnéticas 3DConstruír un cubo coas 6 pezas cadradas. Desmontar e construír un prisma. Ver as caras separarse → entender que 1 cubo = 6 cadrados.S11, S17

D · Representar, comunicar e conversar

Paso natural Enactivo → Icónico → Simbólico (Bruner). Aquí xa estamos no umbral da ficha.

TarefaComo facelaSesión idónea
13. Croquis do tesouroEsconder un obxecto (a buxaina da avoa) e dar instrucións de localización paso a paso ("3 pasos á dereita, xira, 2 pasos á esquerda"). Despois debuxar o croquis.S10, S17
14. Recorta-e-dobraTesoira escolar + papel. Dobrar pola metade, recortar unha forma → ao abrir descóbrese a simetría. Antes de explicar o concepto.S16, S18
15. Conversación matemática (Canals)Rolda final de 5 min: cada equipo conta un descubrimento usando vocabulario novo. Frase tipo: "Hoxe descubrimos que ___ porque ___". Mestre apunta no encerado.Todas (cerre)
Antes de cada ficha imprimible. Cada sesión que use ficha (S10, S11, S12, S15, S18, S20) reserva 10-15 min iniciais para 1-2 tarefas deste catálogo. A ficha é o rexistro da experiencia vivida, non o seu inicio.

Criterios de avaliación (Bloque 3)

Tomados textualmente do Decreto 155/2022 (currículo de Primaria en Galicia) e do marco de avaliación de aula. Cada criterio queda cuberto por polo menos unha sesión da UD.

Cód. Criterio OBJ Sesións
CE3.1Participar respectuosamente no traballo en equipo, establecendo relacións saudables baseadas no respecto, a igualdade e a resolución pacífica de conflitos.OBJ8S10, S12, S13, S16 (transversal todas)
CE3.2Empregar algunhas estratexias adecuadas na resolución de problemas (composición/descomposición de figuras, conteo de caras-arestas-vértices).OBJ2S14, S15, S17
CE3.3Realizar conxecturas matemáticas sinxelas, investigando patróns, propiedades e relacións de forma guiada (que teñen en común dous prismas? por que xira a buxaina?).OBJ3S11, S14
CE3.4Describir rutinas e actividades sinxelas paso a paso (construción do tangram, montaxe da billarda) utilizando principios básicos do pensamento computacional de forma guiada.OBJ4S12, S13, S14, S15
CE3.5Recoñecer conexións entre os diferentes elementos matemáticos (figuras 2D ↔ caras de corpos 3D, simetría ↔ reparto equitativo).OBJ5S10, S11, S14, S15, S16, S17
CE3.6Recoñecer as matemáticas presentes na vida cotiá e nos xogos tradicionais, establecendo conexións sinxelas entre eles (dado=cubo, canica=esfera, buxaina=cono).OBJ5S10, S11, S12, S15
CE3.7Recoñecer a linguaxe matemática sinxela presente na vida cotiá, adquirindo un vocabulario específico básico (cara, aresta, vértice, lado, ángulo, simetría, eixe).OBJ6Todas (vocabulario)
CE3.8Explicar ideas e procesos matemáticos sinxelos, os pasos seguidos ou os resultados de forma verbal ou gráfica (bitácora de equipo, panel do mural, PE2).OBJ6S16, S17 (parcialmente S14)
Cobertura. 8/8 criterios do Bloque 3 son avaliados de forma explícita. Os criterios cruzados con outros sentidos (numérico para sumas, socioemocional para traballo en equipo) recóllense pola observación continua (TI) pero non se imputan á UD10 — refórzanse na UD11/12.

Competencias clave e obxectivos

Obxectivos de área mobilizados

  • OBJ1 Interpretar situacións cotiás (xogos tradicionais) con linguaxe matemática.
  • OBJ2 Resolver situacións problematizadas con estratexias xeométricas.
  • OBJ3 Explorar conxecturas sobre propiedades das formas.
  • OBJ4 Pensamento computacional na construción paso a paso.
  • OBJ5 Conectar matemáticas, cultura tradicional e vida cotiá.
  • OBJ6 Comunicar achados xeométricos verbal e graficamente.
  • OBJ8 Traballar en equipo na construción do material.

Competencias clave (perfil de saída)

  • STEM 1, 2, 3 · Razoamento espacial, modelización, uso de ferramentas (tangram, regla, compás básico).
  • CCL 1, 2 · Vocabulario xeométrico, descricións de figuras, explicación de procesos.
  • CCEC 1, 2 · Xogos tradicionais como expresión cultural galega.
  • CD 2 · Uso puntual de aplicacións xeométricas (GeoGebra básico ou similar) para explorar figuras.
  • CPSAA 1, 3 · Autorregulación na tarefa de construción, traballo cooperativo.
  • CE 2 · Iniciativa creativa no acabado do material do Festival.

Secuencia das 11 sesións

8 sesións en 2 semanas + 1 día (12–26 maio). Distribución 1×60' (martes) + 3×45'/semana. Cada sesión inclúe obxectivo, contidos, tarefas vivenciais idóneas do catálogo, secuencia temporal, materiais, vínculo cos criterios e tres niveis (Identifica · Emplea · Justifica/Crea) seguindo a graduación do marco de avaliación de 2.º EP.

10
Martes 12 maio · 60 min
Caza das formas 2D + primeiros corpos 3D · arranque UD10

Obxectivo da sesión

Recoñecer e nomear figuras 2D básicas e introducir os primeiros corpos 3D (cubo, esfera, cono) a partir de obxectos de xogos tradicionais. Arrancar a UD10 cun reto narrativo coherente coa SdA.

Que se traballa

  • Figuras planas e os seus elementos: lados, ángulos, vértices (triángulo, cadrado, rectángulo, rombo, círculo).
  • Primeira introdución a corpos 3D: cubo (dado), esfera (canica), cono (buxaina).
  • Distinción intuitiva 2D vs 3D ("plano vs con volume").
  • Vocabulario: lado, vértice, ángulo, cara, plano, curvo.

Tarefas vivenciais idóneas · do catálogo

Selecciona 1-3 destas para as fases enactivas. A secuencia abaixo concreta unha elección posible.

1 · Estatuas xeométricas corpo
Convertirse en triángulo/cadrado/círculo coas extremidades.
2 · Camiñar perimetros corpo
Cinta no chan; camiñar dicindo "lado, vértice, lado…".
5 · Caixa do tacto obxectos
Dado · canica · cono dentro dunha caixa pechada. Identifican coa man.
6 · Caza fotográfica obxectos
5 min de foto-safari co iPad: 1 exemplar de cada figura.
10 · Bloques lóxicos · clasificar estruturado
Clasificar por unha característica; despois por dúas.
11 · Geoplano e gomas estruturado
"Facede un cadrado. Outro distinto. Figura de 4 lados que non sexa cadrado".
13 · Croquis do tesouro representar
Buxaina escondida; instrucións por pasos; debuxar despois.

Secuencia (60 min) · enactiva → icónica → simbólica

5'Apertura narrativa: a avoa Carmela envíou un sobre coa buxaina vella. Pregunta xeradora: "que formas teñen os xogos?".
8'Enactiva 1 (corpo) · Estatuas xeométricas + Camiñar perimetros: convertirse en triángulo/cadrado/círculo; camiñar polo bordo dun triángulo trazado con cinta dicindo "lado, vértice, lado…". Acompañar coa palabra mentras se vive.
5'Enactiva 2 (tacto) · Caixa do tacto: dado, canica e cono dentro dunha caixa pechada. Cada equipo mete a man, descrobe e nomea sen ver. Ponte directa 2D → 3D.
7'Icónica · Mostra das 5 figuras planas en cartolina + 3 corpos 3D (dado, canica, cono). Nomeamento conxunto. Conteo de lados/vértices nas planas; introdución de "cara" e "vértice" nos corpos.
20'Simbólica · Ficha F-S10 "Caza das formas": cada equipo recibe a ficha cos 3 niveis (G1 emparelhar · G2 cazar obxectos do aula · G3 rombo≠cadrado). Tempo flexible por equipo.
10'Conversación matemática (tarefa 15): rolda na que cada equipo conta un descubrimento usando vocabulario novo. Frase tipo: "Hoxe descubrimos que ___ porque ___".
5'Cerre: anuncio da S11 — "mañá miramos máis corpos 3D, os que rolan e os que non".
Nota didáctica: dúas fases enactivas antes da ficha — corpo (Van Hiele nivel 0) + tacto (Bruner enactivo). A ficha vén despois como rexistro, non como inicio. Esta sesión introduce 3D suavemente sen ficha de 3D (a F-S11 a cubrirá).

Materiais

  • Sobre coa buxaina vella da avoa (obxecto pretexto)
  • Cinta adhesiva (perimetros no chan)
  • Caixa do tacto con dado, canica e cono dentro
  • Tarxetas de figuras planas (cartolina, A5)
  • Ficha F-S10 · Caza das formas (1 por equipo · imprimir A4)
  • Imaxes de xogos tradicionais (3-4 fotos en A4)
  • Mural da clase (xa colgado)

Vínculo cos criterios

CE3.1CE3.5CE3.6CE3.7

Niveis multinivel (mesma tarefa, 3 entradas)

G1 · Identifica
Recoñece e nomea a figura cando se lle mostra. Sinala dado/canica como cubo/esfera coa man na caixa.
G2 · Emplea
Busca 3-5 obxectos por figura na ficha. Identifica os 3 corpos da caixa polo tacto.
G3 · Justifica / crea
Explica por que un rombo non é un cadrado. Imaxina un corpo combinando dous (cono enriba dun cubo).
11
Mércores 13 maio · 45 min
Cilindro e prisma · a billarda · rola/non rola

Obxectivo

Introducir o cilindro e o prisma. Identificar a billarda como prisma. Conxecturar por que algúns corpos rolan e outros non. Consolidar caras-arestas-vértices.

Que se traballa

  • Cilindro: 2 caras circulares + 1 cara curva, sen arestas rectas.
  • Prisma rectangular: 4 caras rectangulares + 2 bases, 12 arestas, 8 vértices.
  • Conxectura sobre cara curva ↔ rolamento.
  • Vocabulario: cara curva, base, aresta.

Tarefas vivenciais idóneas · do catálogo

5 · Caixa do tacto (2) obxectos
Versión 2: agora con cilindro (lata pequena) e prisma (caixa medicinas).
7 · Caixas de reciclaxe obxectos
Cereais → prisma. Rolo papel → cilindro. Tetra-brik → prisma rectangular.
8 · Buxaina coa man obxectos
Pinzar un tapón ou moeda entre dous dedos e xirar (anticipa S12).
15 · Conversación matemática representar
Rolda final: "hoxe descubrimos que…".

Secuencia (45 min) · enactiva → conxectura → ficha

3'Apertura: a avoa "trae" unha billarda real. Pregunta provocadora: "é un prisma ou un cubo?".
8'Enactiva · Por equipos, kit con: billarda + lata pequena + caixa medicinas + rolo papel. Caixa do tacto (v2): dous obxectos pechados na caixa, descobren coa man.
12'Estación rola/non rola: mesa inclinada (libros baixo un taboleiro). Probar cilindro, prisma, cono, cubo. Anotar predición + resultado na ficha F-S11.
12'Ficha F-S11 (rola/non rola + identifica corpos): predí antes, comproba despois, anota. Mestre apoia equipos.
7'Conversación matemática + cerre. Anticipación S12: "mañá construímos a buxaina".
Nota didáctica: a conxectura (predicir antes de probar) é o motor pedagóxico desta sesión — pon o alumnado en disposición de Van Hiele nivel 1 (análise informal). Importa máis o "por que pensaches iso" que o resultado correcto.

Materiais

  • Billarda + pao maior
  • Kit por equipo: lata pequena · caixa de medicinas · rolo de papel · cubo (dado)
  • Caixa do tacto (versión 2: cilindro + prisma)
  • Mesa inclinada (libros + taboleiro)
  • Ficha F-S11 · Cilindro e prisma · rola/non rola (1 por equipo · imprimir A4)

Vínculo cos criterios

CE3.3CE3.5CE3.6CE3.7

Niveis multinivel

G1 · Identifica
Sinala cal é cilindro e cal é prisma entre 4 pezas.
G2 · Emplea
Predí + comproba rola/non rola e xustifica con "porque ten cara curva / arestas".
G3 · Justifica / crea
Inventa un corpo que rola só nun sentido (o cono) e debúxao.
12
Xoves 14 maio · 45 min
Construción da buxaina · 1.º material do Festival

Obxectivo

Construír en equipo unha buxaina con material reciclado aplicando o coñecemento do cono + disco da base. Primeira peza física para o Festival.

Que se traballa

  • Conexión forma 3D ↔ función (por que xira un cono?).
  • Pensamento computacional: seguir un algoritmo de construción paso a paso.
  • Vocabulario: punta (vértice), base, eixo de xiro.

Tarefas vivenciais idóneas · do catálogo

8 · Buxaina coa man obxectos
Antes de construír: pinzar tapón ou moeda entre dous dedos → sentir o eixo de xiro.
15 · Conversación matemática representar
Final breve: cada equipo presenta a súa buxaina describindo a forma.

Secuencia (45 min) · enactiva → construción

3'Apertura: presentación da buxaina rematada da avoa.
5'Enactiva · Buxaina coa man: pinzar tapón entre dous dedos, sentir o eixo. Conxectura: "que parte está no eixe?".
5'Análise da peza rematada: que ten arriba? que ten abaixo? como xira? Identificación da punta como vértice e do disco como base.
22'Construción por equipos (1 buxaina por equipo = 4 para o Festival): pegar tapón + punta de lapis curto/cabichea (mestre fai a cola quente) + decorar o disco superior. Algoritmo paso a paso na pizarra.
7'Proba de xiro. Cronometraxe por equipos. Posta en común breve.
3'Cerre. Anuncio S13: "mañá a billarda".
Aviso de seguridade: a cola quente debe usala o mestre. Anticipalo. Ter "decoración do disco" listo para o tempo de espera dos equipos.

Materiais

  • 4 tapóns grandes (pedidos á familia na semana previa)
  • 4 puntas (lapis curto, cabichea, paliño) + cola quente
  • Cartolinas e rotuladores para decorar o disco
  • Cronómetro / reloxo de aula

Vínculo cos criterios

CE3.1CE3.4CE3.6

Niveis multinivel

G1 · Identifica
Sinala a base e a punta da buxaina rematada.
G2 · Emplea
Segue os pasos de construción coa ficha pictográfica.
G3 · Justifica / crea
Modifica a decoración para "xirar máis" (espirais). Explica o porqué.
13
Venres 15 maio · 45 min
Construción da billarda · 2.º material do Festival

Obxectivo

Construír billarda (peza curta) + pao maior aplicando a noción de prisma da S11. Segunda peza para o Festival. Reforzo do vocabulario.

Que se traballa

  • Prisma na práctica: lixar levemente un pau ata que teña 4 caras rectangulares + 2 puntas.
  • Comparación prisma "longo" (pao maior) vs "curto" (billarda).
  • Conexión con UD9: a billarda como cronómetro de partidas.

Tarefas vivenciais idóneas · do catálogo

7 · Caixas de reciclaxe obxectos
Recordatorio: a caixa de cereais como prisma → analoxía coa billarda.
15 · Conversación matemática representar
Cerre: comparación "billarda fina vs gorda" entre equipos.

Secuencia (45 min) · construción + medida comparativa

3'Apertura: mostra da billarda da avoa. Análise rápida das caras (xa coñecidas da S11).
30'Construción por equipos: lixar levemente con lima de papel suave + decorar con rotuladores. 1 billarda + 1 pao por equipo = 4 sets para o Festival.
8'Medida comparativa: "cantas billardas curtas caben no pao longo?". Cada equipo predí + mide + anota.
4'Conversación matemática + cerre. Anuncio da próxima semana: "o martes tocamos tangram".

Materiais

  • 8 paus pre-cortados (4 longos + 4 curtos)
  • Lima de papel suave (1 por equipo) + rotuladores
  • Regra de 30 cm

Vínculo cos criterios

CE3.1CE3.4CE3.7

Niveis multinivel

G1 · Identifica
Sinala 4 + 2 caras do pao maior.
G2 · Emplea
Lixa, mide e decora a súa billarda.
G3 · Justifica / crea
Predí cantas billardas caben no pao longo antes de medir. Xustifica diferenza.
14
Martes 19 maio · 60 min
Tangram completo · composición, patróns e simetría

Obxectivo

Introducir o tangram (7 pezas) como exemplo de composición e descomposición. Crear patróns. Descubrir a simetría axial intuitiva (recorta-e-dobra). Sesión rica que aproveita os 60'.

Que se traballa

  • Tangram: 5 triángulos + 1 cadrado + 1 paralelogramo.
  • Composición libre (exploración) + dirixida (siluetas).
  • Patróns repetitivos co tangram ou bloques.
  • Simetría axial intuitiva: "a figura que se reflicte" (recorta-e-dobra).
  • Vocabulario: paralelogramo, composición, patrón, eixe, espello.

Tarefas vivenciais idóneas · do catálogo

3 · Xogo do espello corpo
En parellas: imitar movemento e trazar eixo invisible.
4 · Saltos do patrón corpo
Saltar seguindo patrón cadrado-triángulo-cadrado-triángulo.
9 · Tangram libre estruturado
8 min de exploración sen consigna. Imprescindible antes do reto.
11 · Geoplano e gomas estruturado
Reto alternativo se non hai tangrams: facer cadrados de tamaños distintos.
14 · Recorta-e-dobra representar
Dobrar + recortar + abrir → simetría axial descuberta sen explicar.
15 · Conversación matemática representar
Cerre con verbalización dos 3 conceptos novos.

Secuencia (60 min) · enactiva → composición → simetría

5'Apertura: a avoa "envía" o tangram da súa nai. Análise das 7 pezas. Conteo de triángulos.
8'Enactiva 1 · Tangram libre: "facede o que queirades durante 8 min". Sen consigna. Mestre observa, non corrixe (Canals).
12'Reto siluetas: 3 figuras imprimidas en silueta (cadrado grande, triángulo grande, barco). Tempo flexible. Cada equipo entrega cando remata.
8'Patróns: por equipos, crear 2 patróns propios co tangram ou bloques. Anotar nun caderno breve.
10'Enactiva 2 · Recorta-e-dobra: cada alumno dobra papel + recorta unha forma + abre. Descobre a simetría sen que se lle explique. Pregunta: "que ves?".
10'Ficha F-S14 (tangram + simetría): completar dúas siluetas pendentes + sinalar eixe nun corazón debuxado.
7'Conversación matemática (tarefa 15): cada equipo conta un descubrimento. "Hoxe descubrimos que ___". Anotar no encerado.
Nota didáctica: sesión "longa" rica. Os 8' de tangram libre non se poden saltar — son a base sobre a que despois funciona o reto dirixido (Canals: "antes da regra, a sorpresa"). O recorta-e-dobra introduce simetría antes de nomeala.

Materiais

  • 4 tangrams (cartolina, recortados na semana previa)
  • Bloques xeométricos ou geoplano (alternativa)
  • Fichas con siluetas (3 por equipo)
  • Papeis para dobrar + tesoura escolar (1 por alumno)
  • Espellos pequenos (1 por equipo)
  • F-S14 · Tangram + simetría · pendente

Vínculo cos criterios

CE3.2CE3.3CE3.4CE3.5CE3.7

Niveis multinivel

G1 · Identifica
Conta os 5 triángulos do tangram. Sinala unha figura simétrica entre 3.
G2 · Emplea
Compón 2-3 siluetas + corta unha forma simétrica.
G3 · Justifica / crea
Inventa unha silueta + describea para que outro equipo a copie. Inventa figura con 2 eixes.
15
Mércores 20 maio · 45 min
Taboleiros e superficie · 3.º material do Festival

Obxectivo

Construír taboleiros cadriculados (3×3 e 4×4) para o Festival. Introducir intuitivamente a superficie como "conteo de cadrados". Anticipar a multiplicación (UD11).

Que se traballa

  • Cadrícula como descomposición do plano en unidades.
  • Conteo de cadrados (3×3 = 9 · 4×4 = 16).
  • Suma e produto unidos visualmente: "filas × columnas".
  • Vocabulario: superficie, cadrícula, fila, columna.

Tarefas vivenciais idóneas · do catálogo

10 · Bloques lóxicos · clasificar estruturado
Versión 2: bloques distribuídos nun rectángulo → introdución a "filas e columnas".
11 · Geoplano e gomas estruturado
Sentir a cadrícula nos pivotes → cantos cadrados pequenos caben?
15 · Conversación matemática representar
Cerre coa pregunta clave: "como sabes que son 9 sen contar dun en un?".

Secuencia (45 min) · enactiva curta + construción dirixida

3'Apertura: taboleiro de tres en raia tradicional. Conteo guiado dos 9 cadrados.
7'Enactiva · Geoplano cuadriculado por equipos: "cantos cadrados pequenos vedes?", "facede un rectángulo que conteña 6 cadrados". Sentir filas/columnas.
25'Construción dos taboleiros: cada equipo fai 1 taboleiro 3×3 (tres en raia) + 1 taboleiro 4×4 (cadro de damas básico). Trazar coa regra + decorar.
7'Cálculo colectivo + conversación: "4 equipos × 9 cadrados = 36". Suma con levada. Conexión coa UD11. Cerre.
Nota didáctica: non se fai ficha imprimible esta sesión — o taboleiro mesmo é o produto. A avaliación está na observación da construción (rúbrica TI).

Materiais

  • Cartolinas A4 (2 por equipo)
  • Reglas 30 cm (1 por alumno)
  • Rotuladores + fichas (botóns, pedrazos)
  • Geoplano (1 por equipo) ou bloques lóxicos

Vínculo cos criterios

CE3.2CE3.4CE3.5CE3.6

Niveis multinivel

G1 · Identifica
Conta os cadrados dun 3×3.
G2 · Emplea
Constrúe coa regra e verifica o conteo (3×3 e 4×4).
G3 · Justifica / crea
Calcula cantos cadrados ten un 5×5 sen debuxar. Xustifica.
16
Xoves 21 maio · 45 min
Panel mural + simetrías finais + preparación PE2

Obxectivo

Acabar todo o material e montar o 2.º panel do mural coa información matemática asociada. Reforzar simetrías. Preparar vocabulario clave para PE2.

Que se traballa

  • Revisión final do material (4 buxainas + 4 sets billarda + 4 taboleiros + 4 tangrams).
  • Panel 2 do mural con etiquetas xeométricas.
  • Recordatorio simetría axial (xa traballada na S14).
  • Vocabulario para PE2: cara, aresta, vértice, eixe, simetría.

Tarefas vivenciais idóneas · do catálogo

3 · Xogo do espello corpo
Recordatorio simetría corporal: parellas imitando.
14 · Recorta-e-dobra (2) representar
Refinamiento: figuras máis complexas con 2 eixes.
15 · Conversación matemática representar
Cada equipo explica o seu material ao resto coa palabra matemática.

Secuencia (45 min) · revisión + panel + preparación PE2

3'Apertura. Anuncio do día: acabar material + panel mural + repaso vocabulario.
8'Revisión: cada equipo proba que o seu material funciona (buxaina xira, billarda voa, taboleiro ben cuadriculado, tangram completa o cadrado). Toques finais.
5'Xogo do espello en parellas (3') + recordatorio breve sobre eixes (2'). Suficiente para activar simetría.
18'Montaxe do panel 2 do mural: foto de cada peza + etiqueta xeométrica ("o noso cono", "o noso prisma", "o noso cadrado dentro do tangram"). Pégase xunto ao panel 1.
6'Cada equipo explica oralmente o seu material ao resto (1-2 min/equipo).
5'Anticipación PE2 (martes 26): que vocabulario hai que dominar. Reparto da tarxetiña pista para a casa.

Materiais

  • Todo o material construído
  • Cartolina mural (xa preparada do panel 1)
  • Fotos impresas das pezas (ou debuxos)
  • Tarxetiña pista PE2 · pendente

Vínculo cos criterios

CE3.1CE3.5CE3.7CE3.8

Niveis multinivel

G1 · Identifica
Pega a etiqueta correcta debaixo de cada peza.
G2 · Emplea
Explica oralmente que forma 3D é cada peza e por que.
G3 · Justifica / crea
Escribe (1-2 frases) por que a buxaina xira e a billarda non.
17
Martes 26 maio · 60 min
Proba escrita PE2 · cerre da UD10

Obxectivo

Avaliar de forma escrita os contidos nucleares da UD10. Pechar narrativamente: a avoa Carmela "valida" o material e anuncia a Fase 3 (UD11 · Rally).

Que se traballa

  • PE2: 5 preguntas, 15 minutos efectivos (estrutura en sección PE2).
  • Co-corrección guiada das primeiras preguntas (formativa).
  • Cerre narrativo: carta da avoa anunciando o Rally.

Tarefas vivenciais idóneas · do catálogo

15 · Conversación matemática final representar
Rolda de cerre: "o que máis me gustou da UD10 foi…".

Secuencia (60 min) · proba + co-corrección + cerre narrativo

3'Rutina mental rápida (Quenquicálculo).
5'Lectura conxunta das instrucións da PE2. Aclaración de dúbidas.
15'PE2 · execución en silencio. Mestre como observador (notas para TI).
10'Recollida das probas. Co-corrección oral P1-P2 con todo o grupo (formativa, non punitiva).
15'Cerre narrativo: lectura da nova carta da avoa Carmela. Valida o material construído. Anuncia o Rally (UD11). Aplauso de equipo. Conversación matemática final.
7'Termómetro de cálculo individual (rutina de UD).
5'Despedida UD10. Anticipación UD11 ("o Rally arranca o mércores").
Nota didáctica: a co-corrección oral de P1-P2 é deliberadamente posterior á recollida — non queremos modificar respostas en quente. É unha estratexia formativa: oír a resposta correcta entre iguais consolida e despraza a corrección puramente punitiva.

Materiais

  • F-S17 · PE2 imprimida (14 copias) · pendente
  • Carta da avoa Carmela (texto preparado)
  • Termómetro de cálculo (no caderno individual)

Vínculo cos criterios

CE3.2CE3.5CE3.7CE3.8

Niveis multinivel (na propia PE2)

G1 · P1-P2
Emparelhar imaxe ↔ corpo. Conta caras/lados.
G2 · P3-P4
Eixes de simetría. Conta cadrados nun taboleiro.
G3 · P5
"Por que a buxaina xira e o dado non?" · resposta libre.

Resumo multinivel (Identifica · Emplea · Justifica/Crea)

As 11 sesións dispoñen sempre dos tres niveis para a mesma tarefa. Adaptación á idade (2.º EP): G3 é "explicar oralmente con un dibujo / inventar un caso parecido al resuelto", non argumentación formal. Os niveis son variantes da mesma tarefa, non tres tarefas distintas — non se rompe o hilo cooperativo.

Ses. Reto base G1 · Identifica G2 · Emplea G3 · Justifica/Crea
10 60'Caza formas 2D + corpos 3DNomea figura · sinala cubo/esfera coa man3-5 obxectos por figura · identifica 3D polo tactoPor que rombo≠cadrado · combina 2 corpos
11 45'Cilindro e prisma · rola/non rolaSinala cilindro vs prismaPredí + verifica rola/non rolaCorpo que rola só nun sentido
12 45'BuxainaSinala base e puntaSegue algoritmo construciónModifica decoración para "xirar máis"
13 45'BillardaSinala 4+2 carasLixa, mide, decoraPredí cantas billardas no pao longo
14 60'Tangram completo + simetríaConta 5 triángulos · sinala simetríaCompón siluetas · corta forma simétricaInventa silueta · figura con 2 eixes
15 45'Taboleiros · superficieConta cadrados 3×3Constrúe 3×3 e 4×4Calcula 5×5 sen debuxar
16 45'Panel mural + simetríasPega etiqueta correctaExplica oralmente formaEscribe por que buxaina xira
17 60'PE2 + cerreP1-P2 identificaciónP3-P4 aplicaciónP5 xustificación libre

Rutina diaria de cálculo mental (herdada da SdA)

Mantense intacta a estrutura semanal da rutina; cambia só o contexto dos problemas (formas, caras, pezas en lugar de tempo).

Luns
Quenquicálculo: 10 sumas con levada (2 min).
Martes
Historia xeométrica: "construímos 3 taboleiros 3×3 e 2 taboleiros 4×4, cantos cadrados temos en total?".
Mércores
Restas con levada · "tiñamos 36 pezas de tangram, repartimos 19, cantas quedan?".
Xoves
Cazador de cifras por parellas.
Vendres
Reto da semana conectado co mural ou cunha forma da UD.
Indicador. Termómetro de cálculo individual (0-10 acertos) ao final da semana. Obxectivo trimestral 8/10 (acumúlase desde UD9).

Avaliación

InstrumentoPesoQue avaliamos
Proba escrita PE2 (S20) PE · 13% Contidos nucleares: figuras 2D/3D, elementos, simetría sinxela, conexión coa vida cotiá. Mínimo 5/10. Estrutura detallada na sección PE2.
Táboa de Indicadores (observación continua) TI · 87% Vocabulario xeométrico, manipulación de pezas, conxecturas, construción cooperativa, explicación verbal/gráfica, actitudes ante o erro, autonomía.
Material construído (4 buxainas, 4 billardas, 4 taboleiros, 4 tangrams) Dentro de TI Calidade técnica, fidelidade ao algoritmo, traballo en equipo, criterio estético compartido.
Panel 2 do mural Dentro de TI Coherencia da información matemática, etiquetado correcto, capacidade de explicar o panel a un visitante.
Termómetro de cálculo Seguimento Continúa desde UD9. Obxectivo trimestral 8/10.

Rúbrica resumida da Táboa de Indicadores (TI)

IndicadorNivel 1 (insuficiente)Nivel 2 (en proceso)Nivel 3 (logrado)Nivel 4 (excelente)
Vocabulario xeométrico Confunde 2D e 3D. Usa só palabras informais. Recoñece nomes de 3-4 figuras planas con apoio. Usa correctamente caras, arestas, vértices, lados, ángulos. Explica diferenzas entre figuras semellantes (cadrado vs. rombo) co vocabulario formal.
Construción cooperativa Non participa ou non segue o algoritmo. Segue o algoritmo co apoio do mestre. Segue o algoritmo en equipo e contribúe. Lidera, propón melloras, axuda a outros equipos.
Conxectura e explicación Non emite hipótese. Emite hipótese ao ser preguntado. Emite hipótese espontánea coa palabra "porque…". Emite hipótese coa palabra "porque…" + propón experimento de comprobación.
Multinivel (graduación) Limítase a G1. Chega a G2 con apoio. Resolve G2 con autonomía. Resolve G3 con autonomía e xustifica oralmente.
Comunicación gráfica Non debuxa ou debuxa fóra de tema. Debuxa con apoio. Debuxa fielmente a figura traballada. Debuxa + engade etiquetas con vocabulario formal.

Conversión orientativa a nota numérica (cando se precise): N1=4 · N2=6 · N3=8 · N4=10. A nota global da TI calcúlase como media simple dos indicadores con datos suficientes (mínimo 3 observacións por alumno na UD).

Proba escrita PE2 · estrutura proposta

Duración: 15 minutos efectivos · Total: 5 preguntas · Puntuación: 10 puntos · Mínimo: 5/10 para aprobar a PE.

# Demanda Enunciado breve / formato Puntos Criterio
P1 G1 · Identifica Empareja 4 imaxes (dado, canica, buxaina, billarda) co nome do corpo xeométrico (cubo, esfera, cono, prisma). 2 pt CE3.6
P2 G1 · Identifica Conta caras, arestas e vértices nun debuxo de cubo (apoio gráfico). Reconta cantos lados ten un triángulo e un rombo. 2 pt CE3.7
P3 G2 · Emplea Debuxa todos os eixes de simetría dunha figura (cadrado, rectángulo, triángulo equilátero). Resposta gráfica. 2 pt CE3.5
P4 G2 · Emplea Conta os cadrados dun taboleiro 3×3 dado en imaxe. Calcula cantos cadrados ten un 4×4 sen volver debuxar. 2 pt CE3.2
P5 G3 · Justifica "A buxaina xira pero o dado non. Por que? Explícao cunha frase ou un debuxo." 2 pt CE3.3 CE3.8
Matriz de especificacións. 4 pt G1 + 4 pt G2 + 2 pt G3 = 10 pt. Distribución coherente coa Tabla 9 do marco (eixo Resolución de problemas 40% + Comunicación 30% + Razoamento 20% + Conexións 10%): P4 e P3 actívan resolución; P1 e P2 conexión + comunicación; P5 razoamento puro.
P5 · formato. Resposta libre (frase ou debuxo). Criterio de corrección: 2 pt explicación correcta con palabra «porque» ou debuxo claro do eixe / da cara curva · 1 pt resposta parcialmente correcta · 0 pt resposta non relacionada. Aceptar oralidade como adaptación curricular non-significativa.

Materiais didácticos

Recursos manipulativos

  • Caixa de obxectos 3D do aula: dado, canica, cono de papel, vaso, lata, lapis, pao
  • Tarxetas de figuras planas A5 (cartolina, 5 figuras)
  • Tangrams (4 unidades, cartolina, recortados)
  • Bloques xeométricos / pezas magnéticas (se hai no centro)
  • Espellos pequenos (1 por equipo)

Material funxible

  • Cartolinas A4 (mín. 20)
  • 4 tapóns + 4 puntas (buxaina)
  • 8 paus pre-cortados (billarda)
  • Cola quente (mestre) + cinta de pegar
  • Lima de papel fino (1 por equipo)
  • Rotuladores, ceras, ceras manga
  • Papel cuadriculado

Fichas imprimibles

As sesións S12, S13, S15 e S16 non requiren ficha imprimible: son manipulativas-construtivas e a avaliación está na rúbrica TI.

Narrativos

  • Sobre coa buxaina vella da avoa (entrega na S10)
  • Carta da avoa Carmela validando o material (entrega na S20)
  • Conta atrás ao Festival actualizada cada semana

Dixital (opcional)

  • GeoGebra Classic (web) para visualizar simetrías na PDI
  • Polypad (web) para tangram dixital se algún alumno necesita unha versión accesible
  • Fotos das sesións para o panel 2

Para a casa

  • Tarxetiña pista PE2 (S19): vocabulario clave e debuxo dun corpo 3D para pintar
  • Petición de tapóns (semana previa á S13): para a buxaina
  • Suxestión: traer un xoguete con eixe de simetría (S18)

DUA 3.0 e atención á diversidade

Principio 1 · Implicación afectiva

Por que importa?

  • Marco narrativo coa avoa Carmela mantén o sentido do reto.
  • Construír material físico que se usará no Festival (autenticidade).
  • Reparto rotatorio de roles dentro do equipo (animador, escribán, manipulador, expoñente).
  • Termómetro de cálculo individual e voluntario.
Principio 2 · Representación

Como o presentamos?

  • Triple ruta sempre: obxecto físico → imaxe/foto → palabra/símbolo.
  • Vocabulario novo marcado en cartel visible (caras, arestas, vértices, eixe).
  • Encerado coa táboa de corpos 3D permanente durante a UD.
  • GeoGebra/Polypad como reforzo dixital para quen precise.
Principio 3 · Acción e expresión

Como o expresan?

  • Tres niveis (G1·G2·G3) en cada tarefa para que cada alumno entre por onde poida.
  • Aceptación de resposta gráfica ou oral cando a escrita supón unha barreira.
  • Manipulación primeiro, escrita despois.
  • Co-corrección oral antes da escrita autónoma na PE2 (P1-P2).

Medidas específicas para perfís coñecidos do grupo

  • Alumnado con dificultade na lectoescritura: ficha con pictogramas, oralidade prioritaria, espello para autocomprobación na S18.
  • Alumnado con altas capacidades / rapidez: reto G3 sistemático + tarefa extra (inventar un corpo combinando dous coñecidos · explicar a un compañeiro).
  • Alumnado con dificultade de motricidade fina: emparellar coa parte de "deseñar / decidir" mentres outro equipo corta. Buxaina con tapón maior.
  • Alumnado con dificultade de atención: instrucións segmentadas, tempo ben sinalado por timer visible no encerado, sesión 13-14 con tarefa concreta e curta entre fases.

Conexións interdisciplinares

Educación Artística

  • Simetrías na decoración das buxainas e billardas.
  • Estética compartida do panel 2 do mural.
  • Patróns como composición artística (S16).

Educación Física

  • Probas reais cos materiais construídos (xirar a buxaina, lanzar a billarda) — terreo natural do docente.
  • Espazo simétrico no patio para xogos por equipos.
  • Conexión coa UD9 (cronometraxe) e a UD11 (Rally).

Coñecemento do Medio · CCSS/CCNN

  • Xogos tradicionais como patrimonio cultural galego.
  • Materiais reciclados (3R, economía circular).
  • Comparación entre obxectos da casa (analóxicos) e dixitais (pantallas).

Lingua galega e Lingua castelá

  • Vocabulario específico (cara, aresta, vértice, eixe, simetría).
  • Descrición oral e escrita do material construído (S19).
  • Lectura da carta da avoa Carmela (literatura oral + comprensión).

Cronograma compacto

Sesión Data Título Tipo Aporte físico
Semana 12–15 maio · 4 sesións UD10 (1×60' + 3×45')
S10Mar 12 · 60'Caza formas 2D + corpos 3D básicosTIF-S10 · ficha caza
S11Mér 13 · 45'Cilindro e prisma · rola/non rolaTIF-S11 (pendente)
S12Xov 14 · 45'Construción da buxainaTI Mat.4 buxainas
S13Ven 15 · 45'Construción da billardaTI Mat.4 sets billarda
Semana 19–22 maio · 3 sesións UD10 (1×60' + 2×45')
S14Mar 19 · 60'Tangram completo (composición + simetría)TI Mat.F-S14 (pendente) · 4 tangrams
S15Mér 20 · 45'Taboleiros · superficieTI Mat.4 taboleiros
S16Xov 21 · 45'Panel mural + simetrías + preparación PE2TI MuralPanel 2 · tarxetiña pista
Semana 25–29 maio · 1 sesión UD10 (PE2) — resto sesións libres para arranque UD11
S17Mar 26 · 60'PE2 + cerre narrativo UD10PE 13%F-S17 · PE2 + carta avoa
Distribución horaria. 4 sesións de matemáticas por semana: 1×60' (martes) + 3×45' (mércores, xoves, vendres). Aproveitamos:
  • Os martes (60') son sesións ricas: arranque UD10 (S10), Tangram completo (S14), e PE2 + cerre (S17).
  • Os xoves e vendres (45') da semana 1 son construcións físicas (buxaina S12, billarda S13) que aproveitan a inercia da semana e a presenza dos materiais.
  • O vendres 22 queda libre na semana 2 → posible sesión 0 de UD11 (introdución do Rally) ou repaso PE2.

Riscos e contingencias

RiscoImpactoPlan B
Non chegan tapóns/paus para a construción M Reserva de stock en aula. Alternativa rápida: buxaina con cartón doblado en cono + corcho como base.
Día festivo / saída do colexio non prevista A Compactar S15+S16 nun único bloque de 60 min (sacrificio do reto cooperativo libre); manter PE2 en data.
Alumnado moi disperso na S13 (cola quente) M Mestre asume toda a parte de pegado por turnos. Cada equipo en paralelo en "decoración do disco" para non estar parado.
PE2 non discrimina (todos sacan moi ben ou moi mal) B P5 axústase no momento da corrección (devolución cualitativa). Datos de TI prevalecen no peso 87%.
Material construído non resiste para o Festival (1 mes despois) A Almacenar en caixas etiquetadas tras S19. Sesión rápida de revisión na S25 (ensaio xeral UD11).
Alumnado que falta a S10/S11 (arranque) M Sesión de reincorporación express (10 min) coa táboa colectiva 3D + asignar parella mentora dentro do equipo.